Grote waternavel is een overblijvende waterplant die in de oever wortelt. Oorspronkelijk komt de plant uit Noord- en Zuid-Amerika. De plant groeit in stilstaande of langzaam stromende zoete wateren, zoals kanalen, vaarten, sloten en beken. Optimale groei vindt plaats in voedselrijk water.
De plant vormt lange stengels met brede, niervormige bladeren die op het wateroppervlak drijven. Ze kunnen tot 30 cm boven het wateroppervlakte uitsteken. De plant verspreidt zich hoofdzakelijk vegetatief: delen van de plant verplaatsen zich via stromend water en kunnen elders uitgroeien tot nieuwe planten.
Grote waternavel (Hydrocotyle ranunculoides) lijkt oppervlakkig op de inheemse gewone waternavel (Hydrocotyle vulgaris). De inheemse soort heeft echter veel kleinere bladen die rond zijn in plaats van niervormig. De bladsteel van de gewone waternavel is in het midden van het blad aangehecht, als een paraplu. De lobben van de grote waternavel kunnen soms overlappen waardoor het blad ook rond lijkt, maar de bladsteel is niet centraal aangehecht. De gewone waternavel vormt ook geen drijvende matten op het water zoals de grote waternavel en groeit vooral op het land op voedselarmere plekken dan de grote waternavel, zoals vennen en veenmosrietlanden.
Aanwezigheid en effect in Europa
Stand van zaken in 2024
Grote waternavel komt inmiddels voor in meerdere landen in West- en Zuid-Europa, waaronder Nederland. Bij het huidige klimaat kan deze plant zich vestigen in een groot deel van Europa, maar waarschijnlijk niet in het noorden en oosten van Europa vanwege de strenge winters.
Effect op biodiversiteit en ecosysteem
De plant groeit zeer snel en is in staat hele waterlichamen met een dichte mat van stengels en bladeren te overgroeien, waardoor alle aanwezige inheemse waterplanten worden verdrongen. De dichte matten kunnen leiden tot licht- en zuurstofgebrek in het water. Dit is ook schadelijk voor de inheemse waterfauna.
Effect op ecosysteemdiensten
De dichte matten van grote waternavel kunnen de doorstroming van watergangen belemmeren. De plantenmassa kan losraken en zich ophopen bij gemalen, stuwen en andere waterwerken. Ook wordt de kans op een overstroming vergroot. De recreatieve mogelijkheden, zoals zwemmen, pleziervaart en hengelsport, nemen af.
Aanwezigheid en effect in Nederland
Stand van zaken in 2024
Grote waternavel is wijdverspreid over heel Nederland. De plant komt ook in beperkte mate voor in Natura-2000 gebieden.
De grote waternavel heeft zich al gevestigd in de Nederlandse natuur doordat mensen overtollige planten weggooiden in openbare wateren.
Onopzettelijke verspreiding treedt op doordat stukjes wegdrijven na maaiwerkzaamheden of blijven hangen aan onder andere boten en vistuig; nieuwe planten kunnen al ontstaan uit 1 cm lange stengelfragmenten met een stengelknoop. De delen van de plant verplaatsen zich via stromend water en kunnen elders uitgroeien tot nieuwe planten. De snelheid van verspreiding is hoog.
Beheermaatregelen
Het is van belang om bij nieuwe vestigingen snel in te grijpen want grote waternavel verspreidt zich snel en de kosten voor het verwijderen van de grote waternavel zijn hoog. Meldingen van de grote waternavel in de natuur kunnen worden doorgegeven via de CIEF-app of waarneming.nl.
Gooi verwijderde planten niet weg in de natuur, maar bij het groenafval. De planten vestigen zich in de natuur doordat mensen overtollige planten weggooien in openbare wateren.
Maak boten en vistuig zorgvuldig schoon en neem bij het maaien maatregelen om verspreiding van stukjes te voorkomen. Nieuwe planten kunnen al ontstaan uit stukjes stengel van 1 cm met een stengelknoop.
Provincies zijn verantwoordelijk voor het nemen van eliminatie- en beheersmaatregelen voor soorten op de Unielijst. Zij kunnen dit samen doen met bijvoorbeeld water- en terreinbeheerders.
Zelf aan de slag!
Het handmatig uittrekken van de grote waternavel is de enige methode om de plant compleet te verwijderen. Vanaf maart kan de plant met wortel en al verwijderd worden. Begin bovenstrooms met werken om te voorkomen dat delen van de plant afdrijven en zich verder verspreiden. Let er bij het gebruik van gereedschap (hark, schep) op het afbreken van stukken plant en wortel. Zorg dat je die ook verwijdert.
De plantenresten kan je weggooien bij het groenafval. Na het verwijderen moet de groeiplaats en stroomafwaarts frequent worden gecontroleerd op nieuwe groei. Herhaal het verwijderen indien nodig.
Lees meer in de factsheet: https://www.nvwa.nl/site/binaries/site-content/collections/documents/planten-in-de-natuur/exoten/risicobeoordelingen/factsheet-grote-waternavel/factsheet-grote-waternavel-290126.pdf
Bronnen
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (2026) geraadpleegd op 13-05-2026 op https://www.nvwa.nl/onderwerpen/invasieve-exoten/documenten/plant/planten-in-de-natuur/exoten/risicobeoordelingen/factsheet-grote-waternavel